محمد بن عثمان فعاليت‌هاى خود را به‌عنوان وكيل امام ، از زمان حيات امام عسكرى عليه السّلام آغاز كرد . در ايام نيابت پدرش نيز او به‌عنوان يكى از وكلاى امام فعاليت داشت و باتوجه به اخبار نقل‌شده ، از دستياران نزديك پدرش بود و در كارهاى مهم با او مشاركت مىكرد . اين امر نشانهء وثاقت و اعتماد امام عليه السّلام به او بود ، به‌طورى كه امام او را در كنار پدرش و هم رتبه با او قرار داد و براى هر دوى آن‌ها آرزوى توفيق نمود . در توقيعى كه براى آن‌ها صادر شد ، چنين آمده است : خداوند شما دو نفر را به طاعت خودش موفق گرداند و بر دينش ثابت‌قدم بدارد و به آن‌چه مورد رضايت او است خوشبخت نمايد . . . « 1 » . دوران نيابت محمد بن عثمان طولانى بود و تا زمان وفاتش در سال 305 ق ، رهبرى جامعهء شيعى و سازماندهى نظام وكالت را برعهده داشت . دوران نيابت او ، هم‌زمان با حكومت چهار تن از خلفاى عباسى بود . آغاز كار او در زمان معتمد عباسى ، كه از زمان حيات امام يازدهم بر مسند خلافت نشسته بود ، مصادف بود . معتمد با مشكلات داخلى و خارجى مختلفى درگيرى داشت . قيام زنگيان در جنوب عراق كه تا سال 270 ق به طول انجاميد و عراق را به شدت دچار ضعف و سستى كرد ، خطر جدى براى بغداد محسوب مىشد . هم‌چنين قدرت فزايندهء صفاريان در ايران كه چند بار به قصد تصرف بغداد به عراق لشكركشى كردند ، خلافت عباسى را تهديد مىنمود . از سوى ديگر درگيرىهاى الموفق برادر المعتمد با طولونيان در مصر همچنان ادامه داشت . علاوه بر اين ، اختلافات داخلى دربار را نيز بايد به اين مشكلات افزود . به نظر مىرسد كه گرفتارىها و درگيرىهاى حكومت ، آزادى عمل بيشترى را براى نائب دوم امام عليه السّلام در سال‌هاى اوليهء نيابتش فراهم ساخته و زمينه را براى فعاليت بيشتر وى مهيا كرده بود . در اين شرايط محمد بن عثمان ، با رعايت شرايط تقيه ، كوشش بيشترى براى آگاهى

--> ( 1 ) . صدوق ، همان ، ص 510 .